منشأ اشتغال غیررسمی وجود اقتصاد غیررسمی است. کشورها از نظر انجام فعالیتهای اقتصادی بهصورت کلی به دو بخش اقتصاد رسمی و غیررسمی تقسیم میشوند. البته اقتصاد غیررسمی با عناوین دیگری از جمله اقتصاد زیرزمینی، نامشهود، پنهان و… نیز شناخته میشود. سهم این دو بخش با توجه به درجه توسعهیافتگی کشورها متفاوت میباشد. با وجود بار منفی واژه اقتصاد بخش غیررسمی، این بخش نقش مهمی در ایجاد اشتغال، تولید درآمد و کاهش فقر در بسیاری از کشورها بهویژه در کشورهای در حال توسعه ایفا میکند. آنچه مشهود است قابل توجه بودن اقتصاد غیررسمی و بهتبع آن اشتغال غیررسمی در کشورها است. شاغلان غیررسمی در هر دو بخش رسمی و غیررسمی فعالیت دارند.
باید توجه شود که اشتغال رسمی و غیررسمی متفاوت از هم میباشند و اهمیت زیادی از نظر پایش سیاستها با رویکرد جنسیتی دارند. بخش غیررسمی منبع اصلی اشتغال زنان در اغلب کشورها میباشد. برای اندازهگیری بخش غیررسمی و اشتغال غیررسمی باید برنامه جمعآوری داده تدوین شود و جزء اولویتهای سیاست ملی آمار هر کشور باشد. آمار شاغلان غیررسمی، ترکیب و ویژگیهای آنها میتواند برای تنظیم سیاستهای حمایتی و استانداردهای کار کشورها بسیار مفید باشد. این کار از طریق آمارگیریهای خانواری، کارگاهی و یا ترکیبی از این دو قابل انجام است.
در بسیاری از کشورها برآوردها حاکی از آن است که سهم بنگاههای غیررسمی در تولید ناخالص داخلی بدون در نظر گرفتن بخش کشاورزی بین ۱۴ تا ۵۰ درصد است. همچنین سهم اشتغال غیررسمی در کشورهای در حال توسعه بیشتر از اشتغال رسمی است. بسیاری از کشورها قادر به مدرنیزه کردن اقتصاد خود در جهت فراهم شدن فرصتهای شغلی کافی و لازم برای پاسخگویی به عرضه نیروی کار خود در بخش رسمی نمیباشند.
توسعه آمار در زمینه سنجش اقتصاد غیررسمی، میتواند کمک بزرگی برای اندازهگیری اشتغال در بخش غیررسمی و اشتغال غیررسمی باشد. این امر میتواند تصمیمسازی مبتنی بر شواهد را تسهیل نماید و موجب ارتقای پژوهشها و سیاستگذاریها شود.
اشتغال در بخش غیررسمی و اشتغال غیر رسمی دو مفهوم متفاوت هستند و نمی توانند جایگزین یکدیگر شوند بلکه مکمل هم بوده و برای اهداف تحلیلی مفید بوده و نیازمند تعریف و اندازه گیری می باشند. کاربران آمار اغلب این دو مفهوم را با هم اشتباه می گیرند چونکه از تفاوت واحدهای مشاهده مرتبط یعنی بنگاه ها برای اشتغال بخش غیر رسمی از یک سو و شغل ها برای اشتغال غیر رسمی از سوی دیگر آگاهی لازم را ندارند. در همین راستا بود که در نودمین نشست کنفرانس بین المللی کار(ILC)از سازمان بین المللی کار(ILO) خواسته شد در جهت تامین نیازهای آماری در خصوص اقتصاد غیر رسمی ،برای جمع آوری، تحلیل و اشاعه آمارهای تفکیکی در زمینه مقدار، ترکیب و توزیع اقتصاد غیر رسمی به کشورهای عضو کمک نماید.
*تعاریف و استانداردهای بین المللی برای اندازه گیری
در هر حال، اولین گام برای جمع آوری داده های بخش غیر رسمی، تدوین تعاریف از جمله تعریف اقتصاد غیر رسمی است. کنفرانس بین المللی کار، اصطلاح «اقتصاد غیر رسمی» را فعالیت های اقتصادی کارگران و واحدهای اقتصادی نام می برد که در قانون یا در عمل پوشش داده نشده یا به اندازه کافی ترتیبات رسمی شدن را ندارند. گزارش سازمان بین المللی کار(ILO2002b)در مورد کار شایسته و اقتصاد غیر رسمی مبنای تصمیم کنفرانس بین المللی کار (ICL) در خصوص تعریف اشتغال در بخش غیر رسمی بود. مطابق این تصمیم اشتغال غیر رسمی مشتمل بر دو قسمت است. قسمت اول اشتغال در بخش غیر رسمی و مطابق با تعریف مصوب در پانزدهمین نشست آمارشناسان کار و قسمت دوم سایر اشکال اشتغال غیر رسمی یعنی اشتغال خارج از بخش غیررسمی می باشد.
تعاریف استاندارد بین المللی بخش غیر رسمی در پانزدهمین نشست آمار شناسان کار در سال ۱۹۹۳ تصویب شد. مفهوم بخش برآمده از نظام حساب های ملی است و با با فعالیت متفاوت است. یک بخش بخش نهادی به نوعی گروه بندی واحدهای تولید مشابه هم است که بر حسب وظایف اصلی، رفتار و اهداف دارای ویژگی مشترک می باشند .قطعنامه مربوط به آمار اشتغال غیر رسمی و دستورالعمل های مربوط به بخش غیر رسمی به همراه طبقه بندی افراد شاغل در بخش غیر رسمی، روش اندازه گیری و استخراج آمارهای ذیربط نیز در این نشست تدوین شد. بعلاوه در هفدهمین کنفرانس آمارشناسان کارICLS در سال ۲۰۰۳ نیز یک چارچوب مفهومی برای اشتغال غیر رسمی و دستورالعمل های مربوط برای اندازه گیری آن تدوین شد.
مطابق تصمیم اتخاذ شده در پانزدهمین کنفرانس آمارشناسان کار، اشتغال غیر رسمی چنین تعریف شد: اشتغال غیر رسمی عبارت است از تمام شغل ها در بنگاه های غیر رسمی یا تمام افرادی که طی یک دوره مرجع معین حداقل در یک بنگاه غیر رسمی شاغل بوده صرف نظر از وضع شغلی و یا اینکه شغل مورد نظر او شغل اصلی یا شغل دوم او بوده است.
بنگاه در اینجا به مفهوم وسیعی بکار رفته و شامل هر واحد تولید کالا و خدمت برای فروش یا مبادله است. لذا نه تنها تمام واحدهای تولید دارای نیروی کار را در بر می گیرد بلکه واحدهای خود اشتغال و مستقل که به صورت تنها و یا با کمک اعضای خانوار و بدون مزد اداره می شوند را نیز شامل می شود. بنابراین شامل تمام دستفروشان ،رانندگان انواع تاکسی، مستخدمین خانگی و … می شود .
از جمله مصادیق اشتغال غیر رسمی عبارتند از: اغلب شاغلین خانگی، اشتغال با هدف تولید برای مصرف نهایی خانوار، شاغلان فامیلی بدون مزد.
از جمله ویژگی های مزد و حقوق بگیران غیر رسمی عبارتند از:
نداشتن قرارداد و یا حکم کارگزینی ،پرداختن نشدن بیمه بازنشستگی و درمان ،استفاده نکردن از مرخصی استحقاقی و استعلاجی، عدم امکان استفاده از حمایت های مربوط به فرزند آوری.
مطابق چارچوب مفهومی مصوب در هفدهمین کنفرانس آمارشناسان کار، اشتغال در بخش غیر رسمی بر مبنای بنگاه با اشتغال غیر رسمی بر مبنای شغل به نحوی بهم مرتبط می شوند. این امر می تواند مورد قبول کارشناسان حساب های ملی نیز باشد. یک فرد همزمان می تواند دو یا چند شغل رسمی و یا غیر رسمی داشته باشد و به دلیل افراد چند شغله است که باید شغل به جای شاغل به عنوان واحد مورد مشاهده و سنجش اشتغال در نظر گرفته شود. افراد شاغل با توجه به ویژگی های متعدد مرتبط با شغل خود و شغل ها هم باید با توجه به ویژگی های متعدد مرتبط با واحد تولید، می توانند مبنایی برای تشخیص رسمی یا غیر رسمی بودن شغل و بخش باشند.
محل فعالیت شاغلین به عبارت دیگر واحدهای تولید در سه گروه طبقه بندی می شوند: بنگاه های بخش رسمی، بنگاه های بخش غیر رسمی و خانوارها.
منبع: تسنیم