بودجه این سازمانها از طریق کمکهای مردمی یا سازمانهای دولتی تأمین میشود. بعضی از سازمانهای مردمنهاد نیمه مستقل وظایف و کارهای دولتی را نیز انجام میدهند.
برخی از این سازمانها هیچعلاقهای به سیاست ندارند؛ این درحالی است که برخی از آنها به منظور تأمین منافع اعضای خود صرفا به لابیگری در دولت میپردازند.
از آنجا که اصطلاح «سازمان مردمنهاد» بسیار کلی است، بسیاری از این سازمانها ترجیح میدهند از اصطلاح نهادهای خیریه استفاده کنند.
تعریف سازمانهای غیردولتی
واژه سازمان غیردولتی (Non-Governmental Organization) برای نخستینبار توسط سازمانمللمتحد در سال ١٩۴۵ در تبصره ٧١ فصل١٠ اساسنامه این سازمان مطرح شد و در سال ١٩۵٠ همزمان با تشکیل شورای اجتماعی- اقتصادی سازمان ملل در بیانیه ٢٨٨ این شورا سازمانهای غیردولتی بهعنوان مشاوران اصلی مطرح شدند. تعاریف متعددی از سازمانهای غیردولتی ارایه شده است که در هر کشور بنابر فرهنگ، استراتژیهای سیاسی و خواستهای ملتها، تفاوتهایی در تعریف و محدوده فعالیتهای آنان مشاهده میشود ولی رایجترین مفهوم، تعریفی است که بانکجهانی ارایه داده است:
«سازمانهای خصوصی که برای رفع گرفتاریها و آلام مردم، ارتقای سطح زندگی و رفع فقر، حفظ محیطزیست، فراهمآوردن خدمات اساسی اجتماعی و توسعه ارتباطات ایجاد میشوند».
به طورکلی واژه «سازمان غیردولتی» به سازمانهایی غیرانتفاعی و مستقل از دولت تلقی میشود و معمولا انتظاری که از تشکلهای غیردولتی میرود، ارزش محوری در نظام ساختاری آن است که اهدافی غیراقتصادی و غیرمادی دارد و از شاخصههای کلیدی اینگونه سازمانها، فعالیتهای داوطلبانه و خودجوش افراد جامعه است.
سازمان غیردولتی به گروهی مستقل، غیردولتی، غیرانتفاعی و داوطلبانه از مردم گفته میشود که با اهداف مشخص و آشکار پیرامون یک نیاز اجتماعی مشترک گرد آمدهاند.
تعریف کشورهای خارجی از سازمانهای غیردولتی
الف- تعریف سازمانهای غیردولتی داخلی
این تعریف بایستی با توجه به مقررات داخلی کشورها ارایه شود و از آنجا که درک کشورها از ماهیت و فعالیت سازمانهای غیردولتی متفاوت است لذا تعریف واحدی شاید مقدور نباشد، در اینجا به تعریف این سازمانها در برخی کشورها اشاره میشود.
فرانسه: قانون اول ژوئیه ١٩٠١ فرانسه در ماده یک خود انجمن را اینگونه تعریف میکند:
«انجمن قراردادی است که طبق آن دو یا چند شخص دانستهها و فعالیتهای خود را بهطور دایمی در راه نیل به هدفی غیر از کسبمنفعت در میان مینهند».
سوییس: ماده ۶٠ قانون مدنی سوییس اشعار میدارد که:
«انجمنهای سیاسی، مذهبی، علمی، هنری، نوعدوستی، تفریحی و سایر انجمنهایی که هدف اقتصادی ندارند به محض اینکه مؤسسان اراده خود را درقالب اساسنامههایشان دایر بر ایجاد آنها اعلام کردند از شخصیت حقوقی برخوردار میشوند».
در فرانسه سازمانهای غیردولتی بهمحض تشکیل دارای شخصیت حقوقی نمیشوند و باید تشریفات دیگری ازجمله ثبت را طی کنند در حالی که طبق قانون سوییس سازمانهای غیردولتی بهمحض تشکیل دارای شخصیتحقوقی میشوند.
انگلستان: در این کشور که نظام کامنلا حکومت میکند، سازمانی غیردولتی محسوب میشود که هدفش سودبری نباشد و این امر مستلزم آن است که خود دارای منابع مالی باشد، این منابع هم بهطور عمده از طریق مشارکت مالی داوطلبانه اشخاص تأمین میشود.
ایران: در ایران این موضوع در قانون تجارت مورد توجه قرار گرفتهاست، ماده ۵٨۴ قانون تجارت اشعار میدارد:
«تشکیلات و مؤسساتی که برای مقاصد غیرتجارتی تأسیس شده یا بشوند از تاریخ ثبت در دفتر ثبت مخصوصی که وزارت عدلیه معین خواهد کرد شخصیت حقوقی پیدا میکنند».
ماده ۵٨۵ همین قانون، شرایط موسسات و تشکیلات مذکور را تابع آییننامهای که به تصویب وزارت داگستری میرسد نمودهاست.
وزارت دادگستری، در همین راستا، در سال ١٣٣٧ آییننامه اصلاحی ثبت تشکیلات و موسسات غیرتجارتی را تصویب کرد. بهموجب ماده ١ این آییننامه مقصود از تشکیلات و موسسات غیرتجارتی مذکور در ماده ۵٨۴ قانون تجارت، کلیه تشکیلات و مؤسساتی است که برای مقاصد غیرتجارتی از قبیل امور علمی یا ادبی یا امور خیریه و امثال آن تشکیل میشود، اعم از آن که مؤسسین و تشکیلدهندگان قصد انتفاع داشته باشند یا نه.» با توجه به قوانین فوق میتوان گفت که باوجود تفاوتهایی که فیمابین آنها وجود دارد، چند عامل در کلیه این تعاریف مشترک هستند، این عوامل عبارتند از:
- داشتن مالکیتخصوصی
- داشتن هدف غیرتجارتی و غیرسودبری
- – داشتن نوعی تداوم و استمرار حیات
ب) تعریف سازمانهای غیردولتی بینالمللی:
درمورد تعریف سازمانهای غیردولتی چندین سند بینالمللی وجود دارد.
تعریف سازمانهای غیردولتی بینالمللی در اسناد موسسه حقوق بینالملل
مؤسسه حقوق بینالملل از اوایل دهه ٢٠ قرن گذشته در این زمینه کار کرده است. حاصل تلاشهای این نهاد، ارایه پیشنویس در سالهای ١٩٢٣ و ١٩۵٠ برای انعقاد یک کنوانسیون بینالمللی بود. طبق این پیشنویسها «انجمنهای بینالمللی شامل گروههای متشکل از افراد یا تجمعهایی هستند که آزادانه و به ابتکار خصوصی ایجاد میشوند و بدون قصد سودبری یک فعالیت بینالمللی با منفعتعمومی را خارج از هرگونه تعلقات صرفا داخلی انجام میدهند».
تعریف سازمانهای غیردولتی در اسناد سازمانمللمتحد
شورای اقتصادی و اجتماعی مللمتحد (اکوسوک) بهعنوان یکی از ارکان اصلی سازمانمللمتحد که در ارتباط با سازمانهای غیردولتی است، تعریف موسعی از این سازمانها ارایه میکند.
طبق قطعنامههای ١٩۵٠ و ١٩۶٨ اکوسوک:
«سازمانهای غیردولتی سازمانهایی هستند که بهوسیله معاهدات بینالدولی ایجاد نمیشوند و شامل سازمانهایی هم میشوند که افراد منتخب از سوی مقامات دولتی را به عضویت میپذیرند مشروط بر اینکه این افراد مانع آزادیعمل این سازمانها نشوند».
در ضمن این سازمانها بایستی «در صورت امکان» در تعداد قابلتوجهی از کشورهای واقع در مناطق مختلف جهان فعالیت داشتهباشند».