کارآیی (efficiency ) و اثربخشی ( effectiveness ) هردو از ارکان بهره وری هستند، در واقع بهره وری آمیزه ای است از کارآیی ( درست انجام دادن کار ) و اثربخشی ( کاردرست را انجام دادن ) بعبارت دیکر کارایی ، بعد کمی بهره وری را دربرمی گیرد و اثربخشی ، بعد کیفی ان را پوشش میدهد ؛ تلاش برای کارآیی یعنی اینکه در ازآ هرواحد ورودی ، چه کنیم که خروجی بیشتری بدست اید ؛ و تلاش برای اثر بخشی یعنی اینکه چه کنیم که به اهداف خود برسیم ؛ بعنوان مثال نظام اموزشی کشور را در نظر بگیرید ؛ وقتی مدیران ما از امار دانش اموزان و دانشجویان سخن می گویند و از تعداد رشته های تحصیلی و حجم فارغ التحصیلان گزارش می دهند می خواهند کارآیی نظام اموزشی را برخ بکشند که با صرف چه میزان هزینه چه اندازه خروجی داشته اند ، این نوع نگاه معطوف به کارآیی است اما اکر بخواهیم به این پرسش ها پاسخ دهیم که : تحصیلات این دانش اموختگان چقدر در کاری که انجام می دهند مؤثر است ؟ دانش اموزان و دانشجویان چقدر از معلمان ، اساتید و متون درسی خود رضایت دارند ؟ چقدر از نخبگان علمی که گل سرسبد خروجی های نظام اموزشی کشور هستند، در داخل کشور استفاده می شود ؟ پاسخ به پرسش هایی از این دست معطوف به « اثربخشی » است .

از اینرو اگر نظام اموزشی ما اثر بخش نباشد در واقع بهره وری هم ندارد ، از این مثال روشن می شود که لزوما کارآیی و بهره وری همسو نیستند ولی برای تحقق بهره وری لازم و ملزوم یکدیگرند . حال ایا بهره وری همان کارآیی است ؟ خیر ! کارآیی شرط لازم برای بهبود بهره وری است اما کافی نیست و اثربخشی شرط کافی برای تحقق بهره وری است .
« بهره وری » کانون مرکزی نظریه های مدیریتی است و تعاریف گوناگونی در مکاتب مختلف از ان ارایه شده است ، سازمان بهره وری ایران ان را چنین تعریف کرده است « بهره وری یک فرهنگ است ؛ یک نگرش عقلانی به کار و زندگی است که هدف ان هوشمندانه تر کردن فعالیت ها برای دستیابی به زندگی متعالی و بهتر است » در این تعریف که با دیدگاه های نوین مدیریتی هم راستا است ، علاوه بر مفاهیم کلاسیک کارآیی و اثربخشی گستره وسیع تری را در برمی گیرد، در این نگاه ماهیت بهره وری انجام هوشمندانه کار است و نه سخت کار کردن ، از این منظر بهره وری، نگرشی است که باید بطور مستمر خود و محیط بیرونی خود را بهبود بخشد .
آژانس بهره وری اروپا ( EPA) می گوید : بهره وری در درجه اول ، یک دیدگاه است که همواره سعی دارد انچه که در حال حاضر موجود است را بهبود بخشد ، بهره وری مبتتی بر این عقیده است که انسان می تواند کارها و وظایفش را هرروز بهتر از روز پیش به انجام رساند . علاوه بر ان ، بهره وری مستلزم ان است که بطور پیوسته تلاش هایی در راه انطباق فعالیت های اقتصادی با شرایطی که دائما در حال تغییر بوده با به کار گیری شیوه های جدید انجام کار، صورت دهد ، درواقع می توان گفت بهره وری ، ایمان راسخ به پیشرفت انسان ها است .
بدین گونه آژانس بهره وری اروپا نیز بهره وری را نه تنها در اقتصاد که در همه شؤون زندگی جاری می داند ، با این بیان از بهره وری ، هرفردی می تواند در کلیه فعالیت های خود به فکر استفاده بهینه از منابع و فرصت ها در جهت رشد و حرکت به سوی زندگی بهتر و فردایی مناسب تر باشد .

مصطفی ملکوتی